وصیت شهدا

نقش جهاد سازندگی در تحکیم سرمایه اجتماعی و حمایت مردمی از نیروهای مسلح در دفاع مقدس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای گروه علوم سیاسی،‌ واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

2 عضو هئیت علمی گروه علوم سیاسی،‌ واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

3 استادیار گروه علوم سیاسی ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

جهاد سازندگی به عنوان یکی از نهادهای انقلابی-مردمی، در دوران دفاع مقدس (۱۳۵۹-۱۳۶۷) نقش مهمی در پشتیبانی مهندسی و لجستیکی از نیروهای مسلح ایفا کرد. هدف این پژوهش، بررسی نقش نهادمندی سازمان جهاد سازندگی در تحکیم سرمایه اجتماعی و حمایت مردمی از نیروهای مسلح در دوران دفاع مقدس است. پژوهش حاضر از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و از نظر ماهیت داده‌ها، کیفی است و با رویکرد مطالعه موردی تاریخی-نهادی انجام شده است. داده‌ها از طریق تحلیل اسناد و مدارک مکتوب، منابع روایی و خاطرات، و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از مدیران و جهادگران باسابقه گردآوری شد. نمونه‌گیری به روش هدفمند از نوع گلوله برفی و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل مضمون و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA 2020 انجام شد. یافته‌ها نشان داد که جهاد سازندگی در طول سه دوره زمانی دفاع مقدس، از یک نهاد مردمی و کم‌ساختار به یک سازمان منسجم، متمرکز و تخصصی تبدیل شد و شاخص‌های نهادمندی هانتینگتون (انطباق‌پذیری، پیچیدگی، استقلال و انسجام) به تدریج در آن تقویت شد. این نهادمندی به تقویت سرمایه اجتماعی در ابعاد اعتماد اجتماعی، هنجارها، شبکه‌ها و مؤلفه‌های ارزشی انجامید. کانال‌های ارتباطی جهاد سازندگی با مردم شامل دفاتر محلی، جلسات و گردهمایی‌ها، نمایندگان جهاد، شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی، نشریات، کاروان‌های جهادی، مساجد و شوراهای اسلامی روستایی بود. اقشار مختلف شامل روحانیت جهادی، زنان جهادگر و گروه‌های انصار المجاهدین نیز در این فرآیند نقش‌آفرین بودند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The role of Jihad-e-Sazandegi in consolidating social capital and popular support for the armed forces in sacred defense

نویسندگان [English]

  • hoseenali haghi 1
  • shiva jalalpour 2
  • alireza sheikhmohammadi 3
  • fereidoon akbarzadeh 2
1 PhD student, Department of Political Science, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
2 Faculty Member, Political Science Department, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
3 Assistant Professor, Department of Political Science, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Jahad-e Sazandegi (Construction Jihad), as one of the revolutionary-popular institutions, played a significant role in engineering and logistical support of the armed forces during the Holy Defense (1980-1988). The purpose of this study is to examine the role of institutionalization of Jahad-e Sazandegi in strengthening social capital and popular support for the armed forces during the Holy Defense. This study is fundamental-applied in terms of purpose and qualitative in terms of data nature, conducted using a historical-institutional case study approach. Data were collected through analysis of written documents, narrative sources and memoirs, and semi-structured interviews with 15 experienced managers and Jahadgaran (Jihad workers). Sampling was purposive of snowball type and continued until theoretical saturation. Data analysis was performed using thematic analysis with MAXQDA 2020 software. Findings showed that Jahad-e Sazandegi transformed from a popular and low-structured institution into a coherent, centralized, and specialized organization during the three periods of the Holy Defense, and Huntington's indicators of institutionalization (adaptability, complexity, autonomy, and coherence) were gradually strengthened within it. This institutionalization led to the strengthening of social capital in dimensions of social trust, norms, networks, and value components. Communication channels of Jahad-e Sazandegi with the people included local offices, meetings and gatherings, Jahad representatives, radio and television networks, publications, jihadi caravans, mosques, and rural Islamic councils. Various groups including jihadi clergy, female Jahadgaran, and Ansar al-Mujahideen groups also played a role in this process.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Social Capital
  • Sacred Defense
  • Construction Jihad
  • Level of Institutionalization
  • Military Engineering of the Construction Jihad War
ایروانی، محمدجواد. (1377). نهادگرایی و جهاد سازندگی. وزارت جهاد سازندگی. تهران: اداره کل روابط عمومی.
توسلی، غلامعباس و مولوی، مرضیه. ( 1348). مفهوم سرمایه در نظریات کلاسیک و جدید با تأکید بر نظریه‌های سرمایه اجتماعی. فصلنامه علوم اجتماعی، 11 (4) (پیاپی 26))،  1-32.
ثقلانی، محمد. (1385). تأثیر سرمایه اجتماعی بر سیاست­های رفاهی (بررسی موردی ایران)، پایان­نامه ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
جلالی شم ­آبادی، محمد، سلمانی لطف­آبادی، عیسی. (1389).  گوهرای شب چراغ:  نقش روحانیت جهادگر خراسان در 8 سال دفاع مقدس. تهران: دریچه نو.
جلالی شم­آبادی، محمد. (1388).  بستری از دفتر عشق، نشر سلمان.
خزایی، احمدعلی. (1396). روایت ایثار، اداره کل امور ایثارگران وزارت جهاد کشاورزی.
دعایی، حمید. (1394). اسطوره­های ماندگار. تهران: نشر امینیان.
دیانت، محمد. (1399). مصاحبه توسط محمودزاده، نصرت‌اله.
شم آبادی، محمدعلی. (1399). مصاحبه توسط محمود‌زاده، نصرت‌اله.
عبدالله زاده، محمد مهدی. (1394). جهاد سازندگی دامغان در دفاع مقدس. چاپ 1، تهران:  نشر امینان.
فرخ پی، عبدالرضا. (1390). جهاد سازندگی خوزستان در دفاع مقدس. جلد 1، تهران:  نشر نیلوفران.
قاسمی پناه، سید قاسم. (1398). مصاحبه شخصی. ثبت وقایع جنگ جهاد سازندگی اصفهان.
کلمن، جیمز. (1377). بنیادهای نظریه اجتماعی، ترجمه منوچهر صبوری. تهران:  نشر نی.
محمودزاده، نصرت­الله. (1401).  خاکریزهای خط مقدم: تاریخ مهندسی جنگ جهاد سازندگی در دوران دفاع مقدس (جلد 1).  تهران:  مرکز اسناد تحقیقات دفاع مقدس.
مراد پیری، هادی و شربتی، مجتبی. (1392). آشنایی با علوم و معارف دفاع مقدس. تهران: انتشارات سمت.
مصاحبه جزایری، عبدالرحمن. (1391). مرکز اسناد ثبت وقایع جنگ جهاد فارس.
نشریه ایثار و جهاد. (1387). پیش شماره ششم.
نشریه پل. (1399). سال سوم، شماره 30.
نشریه پل. (1400).  سال چهارم، شماره 41.
نشریه پل. (1400).  شماره 44.
نشریه فرهنگی خبری سنگرسازان بی سنگر. (1393).  شماره 84 و 85.
هانتینگتون، ساموئل. (1400). سازمان­های سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ترجمه محمد ثلاثی. تهران: نشر علم.
ورشایی، مهدی. (1399). مصاحبه توسط محمود‌زاده، نصرت‌اله.