تبیین ژئوپلیتیکی عوامل تنش و منازعه در بروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای جغرافیای سیاسی، دانشیار و عضو هیئت‌علمی دانشگاه جامع امام حسین (علیه‌السلام)

2 دکترای جغرافیای سیاسی، استادیار و عضو هیئت‌علمی دانشگاه جامع امام حسین (علیه‌السلام)

3 کارشناسی ارشد جغرافیا و دفاع مقدس، پژوهشگر و مربی دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین (علیه‌السلام).

چکیده

تنش و منازعه میان دو کشور و یا واحدهای سیاسی در ابعاد مختلف داخلی، ملی، منطقه‌ای و جهانی قدمتی طولانی و سابقه‌ای به درازای عمر بشر دارد. بدون تردید یکی از عوامل مهم تنش و منازعه میان واحدهای سیاسی، جغرافیا و ژئوپلیتیک است. دولت‌مردان کشورهایی که با محدودیت‌های ژئوپلیتیکی روبه‌رو هستند؛ برای تغییر این وضعیت، غالباً دیدگاه‌های توسعه‌طلبانه‌ داشته و مستعد وقوع تنش و منازعه هستند. جنگ هشت‌ساله عراق علیه ایران نیز یکی از مهم‌ترین جنگ‌های دوره معاصر است که تا حد زیادی متأثر از ژئوپلیتیک و عامل جغرافیا بوده است. هدف این پژوهش، بررسی و تبیین عوامل ژئوپلیتیکی تنش و منازعه در بروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بر طبق نظریات تنش و منازعه است. در واقع، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این سؤال است که مهم‌ترین عوامل ژئوپلیتیکی تنش و منازعه میان ایران و عراق براساس نظریات تنش و منازعه کدامند؟ این پژوهش براساس ماهیت و روش، توصیفی- تحلیلی محسوب می‌شود. اطلاعات مورد نیاز به شیوه اسنادی و با مراجعه به منابعی چون کتب، مقالات و گزارش‌های معتبر گردآوری شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که براساس نظریات تنش و منازعه پیتر هاگت، جان ام کالینز، ادوارد لوتواک، ساموئل هانتینگتون و محمدرضا حافظ‌نیا؛ عوامل سرزمینی و قلمرویی، ژئواکونومیک، ژئوکالچر، هیدروپلتیک، سیاسی و ژئواستراتژی مهم‌ترین عوامل تنش و منازعه میان ایران و عراق بوده و باعث بروز جنگ تحمیلی شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

تبیین ژئوپلیتیکی عوامل تنش و منازعه در بروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران

نویسندگان [English]

  • Abbas Alipour 1
  • Hassan Saadati 2
  • Mohsen Radmehr 3
  • الف) کتاب:

    • ادیب‌مقدم، آرشین (1388). سیاست بینالمللی در خلیج‌فارس: تبارشناسی فرهنگی؛ ترجمه داود غرایاق زندی، تهران: شیرازه.
    • الهی، همایون (1396). خلیج‌فارس و مسائل آن، تهران: نشر قومس.
    • پارسا‌دوست، منوچهر (1369). نقش عراق در شروع جنگ همراه با: بررسی تاریخ عراق واندیشههای حزب بعث، چاپ چهارم، تهران: انتشارات باز.
    • جعفری‌ولدانی، اصغر (1387). ژئوپلیتیک جدید دریای سرخ و خلیج‌فارس، چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
    • جعفری‌ولدانی، اصغر (1399). چالش‌ها و منازعات در خاورمیانه، چاپ سوم، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
    • حافظ‌نیا، محمدرضا؛ ربیعی، حسین (1392). خلیج‌فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز، چاپ دوازدهم، تهران: انتشارات سمت.
    • حافظ‌نیا، محمدرضا (1390). جغرافیای سیاسی فضای مجازی، تهران: انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
    • درایسدل، آلاسدایر؛ بلیک، جرالد اچ (1386). جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا؛ ترجمه دره میرحیدر، چاپ پنجم، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
    • سیف‌زاده، سید حسین (1396). اصول و روابط بین‌الملل، تهران: انتشارات میزان.
    • سلامی، حسن (1376). علل به وجود آورندة جنگ عراق علیه ایران، تدوین دفتر بررسی‌های سیاسی انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی و نظام بین‌الملل.
    • شهلایی، ناصر؛ ولی‌وند زمانی، حسین (1396). نظریه‌های راهبردی، تهران: انتشارات دافوس آجا.
    • روشن، علی‌اصغر؛ فرهادیان، نورالله (1388). فرهنگ اصطلاحات جغرافیای سیاسی ـ نظامی، تهران: انتشارات دانشگاه امام حسین (ع).
    • عزتی، عزت‌الله (1391). ژئوپلیتیک، تهران: انتشارات سمت.
    • عزتی، عزت‌الله (1397). ژئوپلیتیک در قرن بیست و یکم، چاپ هفتم، تهران: انتشارات سمت.
    • عزتی، عزت‌الله؛ نامی، محمدحسن (1392). تحلیل ژئوپلیتیکی مرز ایران و عراق، تهران: انتشارات دانا پناه.
    • علایی، حسین (1395). تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، تهران: نشر مرز و بوم.
    • کریمی‌پور، یدالله (1382). مقدمه‌ای بر ایران و همسایگان، تهران: انتشارت جهاد دانشگاهی دانشگاه تربیت‌معلم.
    • کرنگ، مایک (1390). جغرافیای فرهنگی؛ ترجمه مهدی قرخلو، چاپ ششم، تهران: انتشارات سمت.
    • لوتواک، ادوارد ان (1990). از ژئوپلیتیک تا ژئواکونومی: منطق مناقشه؛ دستورالعمل تجارت، مجله منافع ملی.
    • مولایی، علیرضا (1382). نقدی بر خواندنی‌های ژئوپلیتیک، تهران: انتشارات دانشکده امام باقر (ع).
    • میرحیدر، دره (1398). مبانی جغرافیای سیاسی، تهران: انتشارات سمت.
    • متقی، ابراهیم (1389). نظام دوقطبی و جنگ ایران و عراق، تهران: انتشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
    • مجتهد‌زاده، پیروز (1391). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات سمت.
    • نورائی، منوچهر؛ شفایی، سعید (1385). امنیت خلیج‌فارس ـ گذشته، حال و آینده، تهران: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی.
    • نامی، محمدحسن (1389). جغرافیای مرز با تأکید بر مرزهای ایران، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی ن.م.
    • والرشتاین، ایمینوئل موریس (1394). سیاست و فرهنگ در نظام متحول جهانی (ژئوپلیتیک و ژئوکالچر)؛ مترجم پیروز ایزدی، چاپ سوم، تهران: نشر نی.
    • هاگت، پیتر (1392). جغرافیا ترکیبی نو، جلد اول و دوم، چاپ 12، تهران: انتشارات سمت.

    ب) مقالات:

    • پیشگامی‌فرد، زهرا؛ جنیدی، رضا (1389). ماهیت رفتار سیاسی روسیه در منطقه آسیای مرکزی و چالش‌های فرا روی ج.ا.ا، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره 72، تابستان، صفحات 82 ـ 63.
    • زین‌العابدین، یوسف؛ کارساز، انام (1389). جایگاه موقعیت جغرافیایی در نظریه‌های ژئوپلیتیک، فصلنامه علمی پژوهشی جغرافیای انسانی، سال سوم، شماره اول. صفحات 55 ـ 45
    • حافظ‌نیا، محمدرضا؛ صفوی، سید یحیی؛ میرزائی‌تبار، میثم (1396). بررسی و تحلیل سیر تحول در نظریه‌های منازعه، نشریه سیاست دفاعی، شماره 101، زمستان، صفحات 177 ـ 133
    • سعیدزاده، محمدرضا؛ عزتی، عزت‌الله (1389). پایان‌نامه نقش هیدروپلیتیکی رودخانه‌های مرزی در چگونگی روابط کشورهای ایران و عراق، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات
    • طاهری، مسعود؛ حیدری، غلامحسین؛ عزتی، عزت‌الله (1397). تحلیل معادلات قدرت جهانی در بستر ژئوکالچر، فصلنامه پژوهش نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال دهم، شماره چهارم، پاییز.
    • قربانی‌نژاد، ریباز؛ حافظ‌نیا، محمدرضا؛ احمدی‌پور، زهرا؛ قوام، عبدالعلی (1393). بررسی مفهوم منازعه در نظریه‌های روابط بین‌الملل و ژئوپلیتیک، فصلنامه راهبرد، سال 23، شماره 70، صفحات 291 ـ 265.
    • قربانی‌نژاد، ریباز؛ شهریور، هومان؛ پارسایی، اسماعیل (بی‌تا). ایران و عراق، تحلیل منابع جغرافیایی تنش در شمال غرب خلیج‌فارس، مجموعه مقالات نهمین همایش ملی خلیج‌فارس. صفحات 229 ـ 209.
    • کسرایی، محمد سالار؛ موسوی، سید رحیم (1392). انقلاب و جنگ ایران و عراق، پژوهشنامه متین، سال 15، شماره 58، صفحات 114 ـ 93.
    • مختاری هشی، حسین؛ کاویانی‌راد، مراد (1398). پردازش مفهوم هیدروپلیتیک، نشریه آب و توسعه پایدار، سال ششم، شماره 2، صفحات 15 تا 26.
    • هاشمی، سید مصطفی؛ فرجی راد، عبدالرضا (1396). پایان‌نامه تبیین و مطالعه تطبیقی کد ژئوپلیتیکی ایران و عراق، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
    • ج) منابع لاتین:

       

      • Collins, John M. (1998). Military Geography: For Professionals and the Public. Washington, DC: National Defense University Press.
      • Glassner,Martin& Fahter Chuck. (2004). ” Political Geography.” United States of America: New York: Johan wiley& Sons, Inc.
      • Homer-Dixon, Thomas F. (1999). Environmental, Scarcity and Violence. Princeton. New Jersey: Princeton University Press.